فصلنامه مطالعات بینرشتهای در آموزش در زمینه رعایت مباحث اخلاقی و قانونی پژوهش، از اصول و ضوابط «کمیته اخلاق بینالمللی نشر» (COPE) پیروی میکند و بر آن است که تمامی آثار دریافتی در چارچوب معیارهای علمی و اخلاقی این نهاد سنجیده و منتشر گردد.
وظایف اخلاقی و قانونی نویسندگان
۱. مسئولیت نهایی محتوای مقاله بر عهده نویسنده(گان) اثر است و ایشان باید اطمینان یابند که تمامی بخشهای پژوهش، بهدرستی و بر پایه موازین حرفهای انجام گرفته است.
۲. نویسنده نباید مقاله یا بخشی از آن را بهصورت همزمان برای فصلنامه دیگری یا برای ارائه در کنفرانسها و رویدادهای مشابه ارسال کرده باشد و شایسته است که تا اعلام نتیجه نهایی از سوی این فصلنامه، از ارسال اثر به مجاری دیگر خودداری فرماید؛ بدیهی است در صورت مشخص شدن ارسال همزمان، مقاله از روند فصلنامه خارج شده و موضوع بر پایه مقررات مربوط پیگیری خواهد شد.
۳. نویسنده(گان) باید در فرایند پژوهش، از هرگونه رفتار غیراخلاقی، از جمله دستکاری یا نادرستی عمدی در دادهها، سرقت علمی، بهرهگیری از دیگران برای انجام پژوهش و ثبت نام خود به عنوان نویسنده بدون مشارکت واقعی، و نیز ارسال مجدد مقاله یا بخشی از اثری که پیشتر در نشریات داخلی یا خارجی منتشر شده است، پرهیز فرماید.
۳–۱. در صورتی که نویسنده(گان) در هر یک از مراحل نگارش، ویرایش، تحلیل دادهها یا تولید بخشهایی از متن مقاله از ابزارهای هوش مصنوعی بهره گرفته باشند، شایسته است نوع ابزار، حدود استفاده و نقش آن در فرایند تهیه مقاله را بهصورت شفاف اعلام نمایند. استفاده از چنین ابزارهایی نباید موجب خدشهدار شدن اصالت اثر، دقت علمی، صحت دادهها یا مسئولیتپذیری پژوهشی نویسندگان گردد و مسئولیت نهایی محتوای مقاله همچنان بر عهده نویسنده یا نویسندگان خواهد بود. همچنین فصلنامه ممکن است برای صیانت از کیفیت علمی آثار، مقالات ارسالی را با استفاده از ابزارهای ارزیابی محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی بررسی نماید.
۴. مقاله باید از هر نوع سرقت علمی، اعم از بازنشر آثار خود یا دیگران، نقل عبارت یا نقل به مضمون بدون ذکر منبع، یا استفاده از ایدههای دیگران بدون استناد، کاملاً عاری باشد و نویسندگان لازم است پیش از ارسال مقاله به فصلنامه، از درستی و سلامت علمی کار خود اطمینان حاصل نمایند (برای توضیحات تکمیلی، به راهنمای نویسندگان مراجعه فرمایید).
۵. نویسنده(گان) موظفاند هرگونه تضاد منفعتی را که ممکن است بر نتیجه پژوهش یا تفسیر یافتههای ایشان تأثیرگذار باشد یا موجب تعارض احتمالی با منافع نهادها یا افراد دیگر شود، بهصورت روشن و شفاف اعلام نمایند.
۶. در صورت وجود هرگونه حمایت مالی در انجام پژوهش، لازم است منابع مالی حامی بهطور کامل، دقیق و شفاف ذکر گردد (برای دریافت فرم عدم تعارض منافع، به بخش راهنمای نویسندگان مراجعه فرمایید).
۷. هرگاه نویسندهای در هر مرحله، پیش از انتشار یا پس از انتشار مقاله، به اشتباه یا بیدقتی مهمی در اثر خود پی ببرد، شایسته است مراتب را در نخستین فرصت به فصلنامه اطلاع دهد تا اصلاح لازم صورت پذیرد.
۸. نویسنده مسئول باید همزمان با ثبت مقاله، نام و اطلاعات همه نویسندگان همکار را نیز در سامانه ثبت فرماید و اطمینان حاصل نماید که ترتیب و نقش هر یک از پدیدآورندگان بهدرستی و با توافق همه ثبت شده است.
*** تغییر اسامی نویسندگان همکار و نویسنده مسئول تا پیش از مشخص شدن نتیجه داوری، و آن هم با تأییدیه و امضای همه نویسندگان، امکانپذیر است؛ اما پس از پذیرش مقاله، به هیچوجه امکان تغییر اسامی نویسندگان، ترتیب نویسندگان یا تغییر نویسنده مسئول وجود نخواهد داشت.
۹. لازم است کاربرگ تعهدنامه توسط همه نویسندگان امضا و همراه با مقاله ارسال گردد. مسئولیت درستی محتوای مقاله بر عهده همه نویسندگان است (برای دریافت کاربرگ، به بخش راهنمای نویسندگان مراجعه فرمایید).
۱۰. مقاله باید از هرگونه تبعیض نژادی، قومی، جنسیتی و سیاسی عاری باشد.
۱۱. برای رعایت محرمانه بودن فرایند ارزیابی، نویسنده(گان) باید در مقاله از ارائه هرگونه اطلاعاتی که منجر به شناخته شدن ایشان شود، پرهیز نمایند.
۱۲. استفاده از جداول، تصاویر، نمودارها و پرسشنامههای تدوینشده توسط دیگران در مقاله یا گزارش پژوهشی، مستلزم ارجاع به منبع اصلی است.
۱۳. منابع استفادهشده در تدوین مقاله باید موثق و معتبر باشند و از منابع مشکوک یا فاقد اعتبار علمی استفاده نشود و به آنها استناد نگردد.
۱۴. چنانچه نویسنده(گان) مقاله در هر مرحله از بررسی مقاله و پیش از انتشار تصمیم به بازپسگیری مقاله از فصلنامه بگیرند، لازم است این درخواست با امضا و تأیید همه نویسندگان از طریق سامانه به فصلنامه ارسال گردد. در این صورت، نویسندگان مسئول جبران هزینههای انجامشده در فرایند بررسی مقاله خواهند بود.
۱۵. پس از انتشار مقاله، نویسنده(گان) صرفاً در صورت وجود خطاها یا اشتباهات اساسی و غیرقابل اصلاح در مقاله میتوانند درخواست ابطال آن را در فصلنامه مطرح نمایند. این درخواست باید همراه با امضا و تأیید همه نویسندگان و با ذکر کامل دلایل درخواست ابطال مقاله به فصلنامه ارسال گردد. هیئت تحریریه پس از بررسی دلایل ارائهشده، در اینباره تصمیمگیری خواهد کرد. همچنین در صورت حذف مقاله، دلایل این اقدام در نخستین شماره جاری فصلنامه از سوی سردبیر به آگاهی جامعه علمی خواهد رسید.
وظایف اخلاقی و قانونی داوران
۱. داوران با ارزیابی محتوایی و کیفی مقاله، سردبیر و هیئت تحریریه را در تصمیمگیری درباره پذیرش یا رد مقاله یاری مینمایند و با ارسال اصلاحات به نویسندگان، در ارتقای کیفیت مقاله و فصلنامه سهیماند.
۲. داور باید پس از مطالعه خلاصه مقاله، تصمیم خود مبنی بر پذیرش یا عدم پذیرش داوری، بهدلیل نبود تخصص کافی، کمبود وقت یا موارد مشابه، را فوراً به سردبیر اعلام کند و در صورت پذیرش، داوری را در زمان مقرر انجام دهد.
۳. اگر مقاله خارج از حوزه تخصص داور باشد، شایشته است که ایشان از داوری آن خودداری نماید.
۴. داوران باید به محرمانه بودن فرایند ارزیابی پایبند باشند و اطلاعات مقاله را پیش، حین یا پس از داوری در اختیار دیگران قرار ندهند.
۵. داوری باید بیطرفانه، منصفانه، مستند و عاری از جهتگیریهای شخصی باشد.
۶. ارزیابی باید بر پایه استدلال علمی و شواهد کافی انجام شود و داوران باید از دخالت دادن مسائل قومی، نژادی، ملیتی، سیاسی، مذهبی و جنسیتی در داوری بپرهیزند.
۷. داوران باید منابع مورد استفاده نویسندگان را بررسی نمایند.
۸. در صورت مشاهده شباهت یا همپوشانی میان مقاله و آثار دیگر، شایسته است داور محترم سردبیر را در این خصوص آگاه نمایند.
۹. داوران نباید از اطلاعات یا ایدههای بهدستآمده از داوری، برای منافع شخصی استفاده نمایند.
۱۰. درصورت وجود تضاد منافع، اعم از مالی، سازمانی، شخصی یا ارتباطات شغلی، شایسته است که داورمحترم از قبول داوری بپرهیزد.
۱1. اگر مقاله به فصلنامهای دیگر ارسال شده یا برگرفته از آثار دیگران باشد، شایسته است که داورمحترم سردبیر را مطلع نماید.
12. داوران باید از بهکارگیری عبارات توهینآمیز، خشن یا غیرعلمی در ارزیابی خود پرهیز نمایند.
13. داوران نباید داوری مقاله را بدون اطلاع سردبیر به شخص دیگری واگذار نمایند.
14. چنانچه داوران، در فرایند ارزیابی مقاله از هرگونه ابزار هوش مصنوعی برای کمک در خواندن، خلاصهسازی یا ساماندهی اطلاعات بهرهمند شوند، شایسته است این موضوع را به سردبیر اطلاع دهند. بدیهی است که با وجود امکان بهرهگیری از اینگونه ابزارها، مسئولیت نهایی قضاوت علمی و محتوایی مقاله همچنان بر عهده شخص داور است و استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی نباید جایگزین داوری متخصصانه، تأمل انتقادی و تصمیمگیری مستقل ایشان گردد. افزون بر این، لازم است داوران در صورت اتکای محدود به چنین ابزارهایی، ملاحظات مربوط به محرمانگی و حفظ حریم خصوصی نویسندگان و دادههای پژوهش را بهدقت رعایت نمایند.
15. شایسته است اگر داوران در جریان ارزیابی به نشانههایی معقول و مستند حاکی از بهرهگیری غیراخلاقی یا نادرست نویسنده(گان) از ابزارهای هوش مصنوعی باشد، دست یابند، شایسته است مراتب را با رویکردی مبتنی بر شفافسازی و بهمنظور امکان بررسی دقیقتر، به سردبیر اطلاع دهند.
وظایف اخلاقی و قانونی سردبیران
۱. سردبیر فصلنامه مسؤول اتخاذ تصمیم نهایی در پذیرش یا رد مقالات ارسالی است و این امر با یاری هیأت تحریریه و با رعایت مسائل مربوط به حق کپیبرداری، سرقت علمی و موارد مشابه، همچنین با در نظر گرفتن صلاحدید داوران انجام میگیرد.
۲. شایسته است سردبیر پیوسته در جهت ارتقای سطح کیفی فصلنامه تلاش نماید.
۳. سردبیر لازم است با برخورداری از آزادی و اختیار و با حفظ استقلال علمی، به انجام وظایف سردبیری از جمله پذیرش یا رد مقالات بپردازد و در این زمینه تحت تأثیر عوامل غیرعلمی و غیرتخصصی قرار نگیرد.
۴. قضاوت سردبیر در مورد مقالات، میبایست صرفاً براساس شایستگی علمی باشد و از سوگیری شخصی یا در نظر گرفتن ملیت، جنسیت، مذهب و مسائل قومی، نژادی و سیاسی در رد و قبول مقالات بهطور جدی اجتناب ورزد.
5. آن بخش از مطالب مقالات ارسالی که منتشر نشدهاند، نباید در پژوهش شخصی سردبیر یا اعضای هیأت تحریریه بهکار گرفته شوند.
6. اطلاعات یا ایدههای محرمانهای که از طریق ارزیابی مقالات به دست میآید، لازم است بهصورت محرمانه نگهداری شود و نباید برای منافع شخصی مورد استفاده قرار گیرد.
7. شایسته است سردبیر همواره راهبردهایی را به منظور ارتقای کیفیت مقالات پیشنهاد داده و اجرا نماید.
8. لازم است سردبیر در جهت پاسخگویی به نیازها، پرسشها و درخواستهای مخاطبان و نویسندگان تلاش نماید.
9. شایسته است سردبیر در جهت آموزش اخلاق پژوهش به نویسندگان و مخاطبان نیز کوشا باشد.
10. سردبیر لازم است به اصلاحات پیشنهادی داوران و در مقابل، به پاسخهای مستدل و منطقی نویسندگان احترام بگذارد.
11. سردبیر موظف است متناسب با عنوان هر مقاله و با توجه به زمینه تخصصی، داوران شایستهای برای مقالات انتخاب نماید.
12. لازم است سردبیر دقت نماید که مقاله مشمول حقوق کپیرایت یا سرقت علمی نباشد.
13. در صورتی که بر پایه شواهد معقول، این گمان بهوجود آید که در تهیه مقاله از ابزارهای هوش مصنوعی بهگونهای بهره گرفته شده است که ممکن است به اصالت اثر، صحت دادهها یا شفافیت فرایند پژوهش آسیب رساند، شایسته است سردبیر پیش از هرگونه تصمیم قاطع، با حفظ رویکردی گفتوگو محور، توضیحات تکمیلی را از نویسندگان درخواست نماید. فصلنامه میکوشد در مواجهه با چنین مواردی، ضمن نگهداشت استانداردهای علمی و اخلاقی، تا حد امکان راهبردی آموزشی و اصلاحی در پیش گیرد و از رویکرد تنبیهی صرف پرهیز نماید؛ مگر در مواردی که تخلف آشکار و عمدی، بر پایه مستندات کافی، بهطور روشن محرز گردد.
سرقت علمی
مطابق کمیته اخلاق بینالمللی نشر، مراد از سرقت علمی آن است که نویسنده، مطالب یا ایدههای یک اثر چاپشده یا چاپنشده (مانند مقاله، کتاب، پایاننامه و موارد مشابه) را، چه بهصورت عیناً، چه با تغییر در عبارات اما با حفظ سبک نگارشی نویسنده نخست، یا حتی با عبارتی دیگر و سبکی متفاوت، بدون استناد به منبع اصلی، در مقاله خود ذکر کرده باشد. در سرقت علمی تفاوتی نمیکند که نویسنده، مطالب چاپشده پیشین خود را بدون استناد به اثر اولیه دوباره منتشر سازد یا از مطالب چاپشده یا چاپنشده دیگران استفاده کند؛ در هر صورت، بهرهگیری از آثار دیگران بدون ارجاعدهی مناسب و تلقی آن بهعنوان اثر خویش، سرقت علمی به شمار میآید.
فصلنامه مطالعات بینرشتهای در آموزش میکوشد تا از هر نوع سرقت علمی در مقالات پیشگیری نماید. از این رو، همه مقالات پیش از ورود به مرحله داوری، از طریق نرمافزار سمیمنور مشابهتیابی میشوند. چنانچه مشخص گردد در مقالهای سرقت علمی رخ داده است، مقاله از روند بررسی خارج خواهد شد. همچنین، اگر درصد مشابهت بیش از ۱۰ درصد باشد، مقاله از چرخه فصلنامه کنار گذاشته میشود. اگر پس از انتشار مقاله مشخص شود نویسندهای مرتکب سرقت علمی شده است، مقاله از روی پایگاه اینترنتی فصلنامه برداشته میشود.
بیانیه دسترسی آزاد
ناشر فصلنامه، بیانیه دسترسی آزاد بوداپست را بهطور کامل میپذیرد و از آن پیروی مینماید. این فصلنامه، فصلنامهای ادواری و با دسترسی آزاد است؛ بدین معنا که مقالات پس از پذیرش (بهصورت زودآیند) و پس از چاپ (بهصورت دسترسی آزاد و رایگان)، بلافاصله از طریق اینترنت در دسترس تمامی کاربران قرار میگیرد. استفاده، توزیع و بهاشتراکگذاری مقاله در هر رسانه، شبکه و وبگاه مجاز است، مشروط بر آنکه به نویسنده و فصلنامه بهدرستی استناد و ارجاع داده شود.
مزایای دسترسی آزاد برای نویسندگان عبارتاند از:
- حفظ حقمؤلف توسط نویسندگان مقاله؛
- دسترسی رایگان و آزاد برای تمامی خوانندگان و کاربران در سراسر جهان؛
- افزایش دسترسپذیری، رؤیتپذیری، مشاهدهپذیری و خوانایی مقالات؛
- افزایش میزان استناد به مقالات؛
- نبودِ محدودیت مکانی برای دسترسی؛ و
- انتشار سریع و بهموقع.
حقمؤلف و مجوز چاپ
نویسندگان در قبال آثار خود، حقمؤلف را حفظ میکنند و فصلنامه تنها مجوز انتشار، آرشیو و دسترسی عمومی به مقاله را دریافت میکند. محتوای فصلنامه تحت مجوز Creative Commons Attribution-NonCommercial (CC-BY-NC) منتشر میشود و این بدان معناست که استفاده غیرتجاری از مقالهها، با ذکر منبع و رعایت حقوق پدیدآورندگان، مجاز است. نویسندگان میتوانند نسخه منتشرشده مقاله خود را برای استفادههای علمی، آموزشی و پژوهشی مورد استفاده قرار دهند، مشروط بر آنکه منبع اصلی بهدرستی ذکر شود و استفاده موردنظر ناقض حقوق فصلنامه و پدیدآورندگان دیگر نباشد.
رضایت آگاهانه مشارکتکنندگان
در پژوهشهایی که با مشارکت انسان انجام میشوند، رعایت حریم خصوصی و حفظ اطلاعات هویتی افراد ضروری است و هیچگونه اطلاعات شناساییکننده مانند نام و نام خانوادگی و سایر موارد مشابه نباید بهصورت نوشتاری، تصویری یا در قالب شجرهنامه بدون رضایت آگاهانه و کتبی آنان منتشر شود. پژوهشگران موظفاند پیش از گردآوری یا انتشار هرگونه دادهای که ممکن است موجب شناسایی مستقیم یا غیرمستقیم مشارکتکنندگان شود، رضایت روشن و مستند آنان را دریافت کنند. در صورت نبود رضایت مکتوب، انتشار این اطلاعات مجاز نخواهد بود.
سیاست مقابله با تخلف و گزارشدهی
ثبت مقاله در سامانه فصلنامه مطالعات بینرشتهای در آموزش، با ارسال رایانامه به تمامی نویسندگان مقاله اطلاع داده خواهد شد. بدیهی است درج نام نویسندگان در مقاله، به منزله نقش اساسی ایشان در تدوین اثر است. در صورتی که برخی از نویسندگان نقشی در تدوین مقاله نداشته باشند و از نام ایشان استفاده نادرست شده باشد، شایسته است مراتب را بلافاصله از طریق رایانامه دریافتی اعلام فرمایند. تمامی نویسندگان در قبال اصالت اثر مسئولیت دارند. حق ارزیابی موارد ناقض اخلاق پژوهش و اتخاذ تصمیمهای مرتبط برای فصلنامه محفوظ است.
در صورت اثبات سرقت علمی، دستکاری یا نادرستی عمدی در دادهها، یا هرگونه تخلف اخلاقی دیگر، فصلنامه حق دارد مقاله را رد کند، از انتشار آن جلوگیری نماید، نام نویسندگان را در فهرست سیاه قرار دهد و موضوع را به مراجع ذیربط، از جمله مؤسسه محل وابستگی نویسندگان، نشریات مرتبط، و در صورت لزوم، نهادهای قانونی و علمی گزارش دهد. همچنین، فصلنامه میتواند در چنین مواردی، بدون نیاز به اخطار قبلی، اقدامهای اصلاحی و حقوقی لازم را مطابق ضوابط خود و اصول نشر علمی انجام دهد.
شایسته ذکر است که با توجه به میزان و نوع تخلف، اقدامهای لازم به شرح زیر صورت خواهد گرفت:
۱. مقاله رد خواهد شد و در صورت چاپ، از روی وبگاه فصلنامه برداشته خواهد شد؛
۲. اسامی تمام نویسندگان مقاله در فهرست سیاه فصلنامه ثبت خواهد شد؛
۳. پیگیری حقوقی از طریق مراجع ذیصلاح انجام خواهد گرفت؛
۴. پرونده مربوط به سرقت علمی طی نامه رسمی در اختیار گروههای آموزشی مرتبط در دانشگاهها، سازمانهای مربوطه و فصلنامههای همموضوع قرار خواهد گرفت؛
۵. مراتب طی نامهای رسمی به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)، دانشگاهها، مؤسسهها، فصلنامهها و سایر نهادهایی که نویسندگان از امتیاز چاپ مقاله استفاده کردهاند، اطلاع داده خواهد شد.