نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• هدایت اله اعتمادی زاده ¹
• احسان پروین ²
• هدا نجف پور ³

¹ استادیار گروه علوم تربیتی، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران

² دکتری مدیریت آموزش عالی، گروه مدیریت و برنامه ریزی آموزشی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

³ پژوهشگر پسادکتری کارآفرینی، گروه مدیریت و کارآفرینی، دانشکده اقتصاد و حسابداری، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

چکیده

زمینه و هدف: تدریس اثربخش یکی از مهم‌ترین عوامل ارتقای کیفیت آموزش عالی و ایجاد یادگیری عمیق در دانشجویان است. با وجود اهمیت روزافزون این موضوع، در نظام دانشگاهی ایران پژوهش‌های اندکی به شناسایی مؤلفه‌های بومی و تجربی آن از دیدگاه اساتید و دانشجویان پرداخته‌اند. این پژوهش با هدف شناسایی و تبیین این مؤلفه‌ها در بافت ایرانی انجام شد تا زمینه‌ای برای بهبود برنامه‌های توسعه حرفه‌ای اعضای هیئت علمی فراهم شود.
روش: پژوهش با رویکرد کیفی و به روش پدیدارشناسی توصیفی انجام گرفت. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت و ۲۱ نفر (۱۱ استاد با میانگین ۱۴ سال سابقه تدریس و ۱۰ دانشجوی تحصیلات تکمیلی) از دانشگاه‌های دولتی تهران انتخاب شدند. داده‌ها از راه مصاحبه نیمه‌ساختاریافته جمع‌آوری و با روش هفت‌مرحله‌ای کلایزی تحلیل شد. اعتبار یافته‌ها با بازبینی مشارکت‌کنندگان، بررسی توسط همتایان و تنوع منابع تأمین گردید.
یافته‌ها: تحلیل داده‌ها پنج مؤلفه اصلی را آشکار کرد: ویژگی‌های شخصیتی استاد، مهارت‌های حرفه‌ای، مدیریت کلاس، کنش‌های روان‌شناختی و ارزشیابی آموزشی. این مؤلفه‌ها در پیوندی پویا و متقابل، ساختاری یکپارچه و خودتنظیم‌گر می‌سازند که تدریس اثربخش را به فرایندی انسانی، تأملی و تحول‌آفرین تبدیل می‌کند.
نتیجه‌گیری: تدریس اثربخش در دانشگاه‌های ایران فراتر از مجموعه‌ای از تکنیک‌ها، یک فرایند یکپارچه انسانی است. پیشنهاد می‌شود برنامه‌های توانمندسازی اساتید بر توسعه تأملی، تقویت مهارت‌های ارتباطی و عاطفی و تغییر نظام ارزشیابی از نمره‌محوری به یادگیری‌محوری تمرکز یابد تا کیفیت یادگیری دانشجویان ارتقا یافته و جایگاه آموزش عالی کشور بهبود یابد.

کلیدواژه‌ها

• تدریس اثربخش
• پدیدارشناسی
• مهارت‌های استاد
• بازتاب آموزشی
• آموزش عالی

عنوان مقاله [English]

Identifying the Components of Effective Teaching from Faculty Members’ and Students’ Perspectives: A Qualitative Study

نویسندگان [English]

• Hedyatolah Etemadizadeh ¹
• Ehsan Parvin ²
• Hoda Najafpour ³

¹ Assistant Professor, Department of Educational Sciences, Malayer University, Malayer, Iran

² PhD in Higher Education Managment, Department of Management and Education Planning, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran

³ Postdoctoral Researcher in Entrepreneurship, Department of Management and Entrepreneurship, Faculty of Economics and Accounting, Razi University, Kermanshah, Iran

چکیده [English]

Background and Objectives
Effective teaching is a pivotal factor in elevating higher education quality and promoting deep, meaningful learning in students. Despite increasing global focus, limited research in Iran has explored locally grounded, experience-based components of effective teaching from the perspectives of faculty and students. This study sought to identify and clarify these components within the Iranian university context to guide the enhancement of faculty professional development programs.
Methods
This qualitative study adopted a descriptive phenomenological design. Through purposeful sampling until theoretical saturation, 21 participants were selected: 11 faculty members (average 14 years of teaching experience) and 10 graduate students from public universities in Tehran. Data were gathered via semi-structured interviews and analyzed using Colaizzi’s seven-step method. Rigor was ensured through member checking, peer debriefing, and source triangulation.
Findings
Analysis revealed five core components of effective teaching: personal characteristics of faculty, professional competencies, classroom management, psychological engagement, and educational assessment. These components interact dynamically and reciprocally, forming a cohesive, self-regulating system that renders effective teaching a profoundly human, reflective, and transformative process.
Conclusion
In Iranian higher education, effective teaching transcends mere techniques and emerges as an integrated human process. It is recommended that faculty development programs focus on fostering reflective practice, strengthening communication and emotional competencies, and shifting assessment from grade-orientation to learning-orientation to significantly improve student learning and advance the quality of higher education in Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

• Effective teaching
• phenomenology
• teacher competencies
• reflective practice
• higher education