ماهیت و کاربرد شبکه‌های اجتماعی در فرآیند آموزش از دیدگاه استادان: یک پژوهش کیفی

غلام پور, میثم; محمودی بورنگ, محمد

doi:10.48310/ise.2025.18929.1285

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار، گروه علوم تربیتی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران

² گروه مطالعات برنامه‌ریزی درسی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

https://doi.org/10.48310/ise.2025.18929.1285

چکیده

هدف پژوهش حاضر، تبیین ادراک استادان دانشگاه از ماهیت و کاربست شبکه‌های اجتماعی در فرآیندهای آموزشی است. این مطالعه با رویکرد کیفی و به روش پدیدارشناسی انجام شد. جامعۀ آماری، شامل اعضای هیئت‌علمی دانشگاه بیرجند بود و نمونۀ مدنظر با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند و بر مبنای ملاک‌های ازپیش‌تعیین‌شده انتخاب شد. فرایند گردآوری داده‌ها با بهره‌گیری از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. داده‌های حاصل با استفاده از کدگذاری تحلیل گردید. یافته‌ها در قالب شش کد منتخب، 17 کدمحوری و 70 کد باز دسته‌بندی شد. ابعادی همچون، ادراک استادان از ماهیت شبکه‌های اجتماعی، ویژگی‌های شبکه‌های اجتماعی در ایران، کاربردهای آموزشی، پیامدها، چالش‌ها و راهکارهای پیشنهادی برای بهره‌گیری آموزشی از این بستر به‌عنوان کدهای منتخب احصا گردید. همچنین بر اساس ادراک مشارکت‌کنندگان، شبکه‌های اجتماعی ماهیتی پویا و در حال تکوین دارند، طبق دیدگاه استادان شبکه‌های اجتماعی در ایران دارای ویژگی چون عدم تعادل در استفاده، نبود زیرساخت مناسب و دخالت‌های سیاسی است؛ همچنین طبق دیدگاه استادان این شبکه‌ها دارای کارکردهای تفریحی، اقتصادی، تغییر جو محیط و آموزشی است. چالش‌هایی همچون نگرش منفی برخی استادان و استفاده نامتوازن دانشجویان نیز از دیگر مضامین استخراج‌شده بود. بر مبنای یافته‌های این پژوهش، توجه به راهکارهایی همچون بازنگری در سیاست‌گذاری‌ها، فرایند مدیریت دانش، فرهنگ‌سازی آموزشی، توسعه زیرساخت‌ها و تدوین رویه‌های روشن برای بهره‌گیری هدفمند از شبکه‌های اجتماعی در نظام آموزش عالی ضروری به نظر می‌رسد. ازجمله پیامدهای آموزشی شبکه‌های اجتماعی می‌توان به تقویت روابط صمیمانه، تسهیل یادگیری مادام‌العمر و نیز دشواری در مدیریت دانش اشاره کرد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Nature and Application of Social Networks in the Educational Process from the Perspective of University Professors: A Qualitative Study

نویسندگان [English]

Meysam Gholampour ¹
Mohammad MahmoodiBoreng ²

¹ Assistant Professor, Department of Educational Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran

² Department of Curriculum Studies, University of Birjand, Birjand, Iran

چکیده [English]

Background and aim: With the development of new communication technologies, social networks have attracted the attention of researchers as one of the most effective platforms for interaction and information exchange in various fields, including education. The use of social networks in education is one of the new platforms in the field of education. Therefore, the purpose of this study is to explain the perception of university professors of the nature and application of social networks in educational processes.
Data and method: This study was conducted with a qualitative approach and a phenomenological method. The statistical population included members of the faculty of Birjand University, and the sample was selected using a purposive sampling method and based on predetermined criteria. The data collection process continued using semi-structured interviews until theoretical saturation was achieved. The resulting data were analyzed using coding.
Findings: According to the participants' perceptions, social networks are dynamic and evolving in nature. According to the professors' perspective, social networks in Iran have characteristics such as imbalance in use, lack of appropriate infrastructure, and political interference. Also, according to the professors' perspective, these networks have recreational, economic, and educational functions. Challenges such as the negative attitude of some professors and unbalanced use by students were also extracted from other themes. Based on the findings of this study, it seems necessary to pay attention to solutions such as reviewing policies, the knowledge management process, building educational culture, developing infrastructure, and developing clear procedures for the purposeful use of social networks in the higher education system. Among the educational consequences of social networks, we can mention the strengthening of intimate relationships, facilitating lifelong learning, and difficulty in knowledge management.
Conclusion: According to the findings, it can be concluded that the optimal use of social networks in education requires attention to individual, organizational, cultural, and social dimensions, and paying attention only to one dimension does not lead to the appropriate use of this educational procedure.

کلیدواژه‌ها [English]

Social Networks
Education
Teacher
University

مراجع

افراسیابی، محمدصادق. (۱۳۹۳). توان بالقوۀ شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی در تقویت مدیریت دانش. کتابداری و اطلاع‌رسانی، ۱۷(۴)، ۱۰۹–۱۳۴.

امامی ریزی، کبری. (۱۳۹۵). تأثیر اجتماعی استفاده از شبکه‌های اجتماعی بر پیشرفت تحصیلی دانشجویان. راهبردهای آموزش در علوم پزشکی، ۹(۳)، ۲۰۶–۲۱۳.

امیری، مقصود، انتظاری، علی، و مرتجی، نجمه‌السادات. (۱۳۹۵). الگوی رفتار اشتراک دانش متخصصین ایرانی در شبکه‌های اجتماعی تخصصی: شناسایی شاخص‌ها. تعامل انسان و اطلاعات، ۳(۳)، ۶۶–۸۱.

حاضری، علی‌محمد، و رضاپور، اسماعیل. (۱۳۹۲). برخی از عوامل مؤثر بر بروز مقاومت دانش‌آموزان در برابر هنجارهای مدرسه (بررسی دبیرستان‌های شهر تهران). جامعه‌شناسی ایران، ۱۴(۴)، ۳۵–۶۲.

خانیکی، هادی، و بابائی، محمود. (۱۳۹۰). فضای سایبر و شبکه‌های اجتماعی. فصلنامۀ انجمن ایرانی مطالعات جامعه اطلاعاتی، ۱(۱)، ۷۱–۹۶.

خدایاری، کلثوم، دانشور حسینی، فاطمه، و سعیدی، فاطمه. (۱۳۹۳). میزان و نوع استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی. پژوهش‌های ارتباطی، ۲(۱)، ۱۶۷–۱۹۲.

خزایی، آذر، خزایی، ثریا، و زمانیان، عیسی. (۱۳۹۴). شبکه‌های اجتماعی و آموزش. مجموعه مقالات همایش ملی شبکه‌های اجتماعی مجازی: بستری برای آموزش و یادگیری. دانشگاه علامه طباطبایی.

داودی، آذر، کشتی‌آرای، نرگس، و یوسفی، علیرضا. (۱۳۹۴). تبیین پدیدارشناسانۀ اصول برنامۀ درسی «تجربۀ تدریس» (کارورزی) در دانشگاه فرهنگیان. نظریه و عمل در برنامه درسی، ۳(۶)، ۵–۲۸.

درتاج، فریبا، رجبیان ده زیره، مریم، و سدی‌نژاد، رضا. (۱۳۹۵). بررسی رابطۀ بین میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی و کیفیت تجارب یادگیری در دانش‌آموزان. پژوهش در نظام‌های آموزشی، ۱۰(۳۳)، ۲۱۲–۲۲۹.

رحمان‌زاده، علی. (۱۳۸۹). کارکرد شبکه‌های اجتماعی مجازی در عصر جهانی شدن. مطالعات راهبردی جهانی شدن، ۱(۱)، ۴۹–۷۸.

زاهد بابلان، عادل، معینی‌کیا، مهدی، خالق‌خواه، علی، و آریان، ابراهیم. (۱۳۹۳). اهمیت و ضرورت شبکه‌های اجتماعی مجازی به‌عنوان ابزاری برای آموزش و یادگیری. همایش ملی مهندسی رایانه و مدیریت فناوری اطلاعات. شرکت علم و صنعت طلوع فرزین. http://www.civilica.com/Paper-CSITM01-CSITM01_250.html

شمس، عبدالحمید. (۱۳۹۴). راهکارهای افزایش بهره‌وری اعضای هیئت‌علمی. فرایند مدیریت و توسعه، ۲۹(۲)، ۷۱–۹۷.

عباداللهی، نوراله، چشمه سهرابی، مظفر، و نوشین فرد، فاطمه. (۱۳۹۲). تحلیل عوامل فناورانه مؤثر بر پذیرش فناوری بر اساس اشاعه نوآوری راجرز: مورد پژوهی نرم‌افزار نمایه نشریات. دانش‌شناسی، ۷(۲۶)، ۷۹–۹۲.

غلام‌پور، میثم، رستمی‌نژاد، محمدعلی، اکبری بورنگ، محمدعلی، و قرآنی سیرجانی، سیما. (۱۳۹۷). ارائه الگوی جاری عوامل کلیدی موفقیت آموزش از طریق شبکه‌های اجتماعی: سنتزپژوهی. راهبرد فرهنگی-اجتماعی، ۲۹(۳۲)، ۱۱۵–۱۴۶.

قاسمی، وحید، ادیبی سده، مهدی، آذربایجانی، کریم، و توکلی، خالد. (۱۳۸۹). رابطۀ سرمایۀ اجتماعی با توسعۀ اقتصادی. رفاه اجتماعی، ۱۰(۳۶)، ۲۷–۶۰.

کیان، مرجان، یعقوبی ملال، نیما، و ریاحی‌نیا، نصرت. (۱۳۹۴). واکاوی نقش و کاربرد شبکه‌های اجتماعی مجازی برای دانشجویان. فناوری آموزش و یادگیری، ۱(۳)، ۶۹–۸۸.

گلشنی روستا، مهرابعلی، و منتظر، غلامعلی. (۱۳۹۲). طراحی چارچوب معماری اطلاعاتی برای به‌کارگیری شبکه‌های اجتماعی مجازی در نظام آموزش عالی ایران. فناوری اطلاعات و ارتباطات، ۵(۱۷–۱۸)، ۲۳–۴۲.

معینی‌کیا، مهدی، زاهد بابلان، عادل، آریانی، ابراهیم، و خالق‌خواه، علی. (۱۳۹۴). بررسی اهداف و انگیزه‌های دانشجویان از کاربست شبکه‌های اجتماعی مجازی. رسانه، ۲۶(۴)، ۱۰۵–۱۳۰.

موحدی، منیره، اسماعیل‌فر، محمدصادق، و غلامی‌پور، نادیا. (۱۳۹۴). تأثیر یادگیری تلفیقی مبتنی بر شبکه‌های اجتماعی برخودکارآمدی دانش‌آموزان متوسطه دوم در درس ریاضی. فناوری آموزش و یادگیری، ۱(۳)، ۷–۲۲.

نقیب‌السادات، رضا، و قصابی، فاطمه. (۱۳۹۲). ساختار و طراحی شبکه‌های اجتماعی، تحلیل محتوای ساختار و طراحی شبکه‌های اجتماعی ایرانی و غیرایرانی. مطالعات توسعه اجتماعی-فرهنگی، ۱(۳)، ۲۱۷–۲۴۶.

یعقوبی، جعفر، نجفلو، پریسا، و محمدی، وحید. (۱۳۹۵). بررسی کاربردهای آموزشی شبکه‌های اجتماعی مجازی از دیدگاه دانشجویان دانشکده کشاورزی زنجان. کنگره ملی آموزش عالی ایران.

Alalwan, N. (2022). Actual use of social media for engagement to enhance students’ learning. Education and Information Technologies, 27(7), 9767–9789. https://doi.org/10.1007/s10639-022-11048-x

Alhazmi, A. K., & Abdul Rahman, A. (2014). A framework for student engagement in social networking sites. In PACIS 2014 Proceedings (Article 50). Association for Information Systems. http://aisel.aisnet.org/pacis2014/50

Al-Mukhaini, E. M., Al-Qayoudhi, W. S., & Al-Badi, A. H. (2014). Adoption of social networking in education: A study of the use of social networks by higher education students in Oman. Journal of International Education Research, 10(2), 143–154.

Álvarez, I. B., & Smith, M. O. (2013). Learning in social networks: Rationale and ideas for its implementation in higher education. Education Sciences, 3(3), 314–325. https://doi.org/10.3390/educsci3030314

Bosch, T. E. (2009). Using online social networking for teaching and learning: Facebook use at the University of Cape Town. Communicatio, 35(2), 185–200. https://doi.org/10.1080/02500160903250648

Brady, K. P., Holcomb, L. B., & Smith, B. V. (2010). The use of alternative social networking sites in higher educational settings: A case study of the e-learning benefits of Ning in education. Journal of Interactive Online Learning, 9(2), 85–96.

Correa, T., Hinsley, A. W., & de Zúñiga, H. G. (2010). Who interacts on the Web? The intersection of users’ personality and social media use. Computers in Human Behavior, 26(2), 247–253. https://doi.org/10.1016/j.chb.2009.09.003

Creswell, J. W. (2017). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches. SAGE.

Eke, C. L., & Singh, S. (2018). Social networking as a strategic tool in the management of school-based violence. South African Journal of Education, 38(1), 1–8.

Froment, F., García González, J. A., & Bohórquez, M. R. (2017). The use of social networks as a communication tool between teachers and students: A literature review. The Turkish Online Journal of Educational Technology, 16(4), 126–144.

Galioto, M., Pedon, F., Vantarakis, A., Tavare, P., & Bianco, A. (2025). The use of social networks in institutional communication at university: A prospective pattern for enhancing the sense of belonging among students. Frontiers in Communication, 10, Article 152329. https://doi.org/10.3389/fcomm.2025.152329

Gopalan, M., Linden-Carmichael, A., & Lanza, S. (2022). College students’ sense of belonging and mental health amidst the COVID-19 pandemic. Journal of Adolescent Health, 70(2), 228–233. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2021.10.010

Gunduz, S. (2017). Relationship between social networks adoption and social intelligence. European Journal of Education Studies, 3(6), 199–214.

Hollan, D. (2012). On the varieties and particularities of cultural experience. Ethos, 40(1), 37–53.

Hung, H.-T., & Yuen, S. C.-Y. (2010). Educational use of social networking technology in higher education. Teaching in Higher Education, 15(6), 703–714. https://doi.org/10.1080/13562517.2010.507307

Jordan, K., & Weller, M. (2018). Academics and social networking sites: Benefits, problems and tensions in professional engagement with online networking. Journal of Interactive Media in Education, 2018(1), Article 12. https://doi.org/10.5334/jime.447

Jovanovic, J., Chiong, R., & Weise, T. (2012). Social networking, teaching, and learning. Interdisciplinary Journal of Information, Knowledge, and Management, 7, 7–21.

Karim Alwaely, A., Faqeeh, M. H., Al Omery, M. K., Musleh, O. A., & Farhat, D. I. (2024). Education students’ attitudes towards social media networks. In 2024 11th International Conference on Social Networks Analysis, Management and Security (SNAMS). IEEE.

Karimi, L., Khodabandelou, R., Ehsani, M., & Ahmad, M. (2014). Applying the uses and gratifications theory to compare higher education students’ motivation for using social networking sites: Experiences from Iran, Malaysia, United Kingdom, and South Africa. Contemporary Educational Technology, 5(1), 53–72.

Laczkovics, C., Lozar, A., Bock, M. M., Reichmann, A., Pfeffer, B., Bauda, I., ... (2023). Mental health and social media use of adolescents and young adults during COVID-19 pandemic. Praxis der Kinderpsychologie und Kinderpsychiatrie, 72(7), 591–604. https://doi.org/10.13109/prkk.2023.72.7.591

Lockyer, L., & Patterson, J. (2008). Integrating social networking technologies in education: A case study of a formal learning environment. In 2008 Eighth IEEE International Conference on Advanced Learning Technologies (pp. 529–533). IEEE. https://doi.org/10.1109/ICALT.2008.67

Maben, S., & Helvie-Mason, L. (2017). When Twitter meets advocacy: A multicultural undergraduate research project from a first-year seminar. International Journal of Teaching and Learning in Higher Education, 29(1), 162–176.

Mason, R., & Rennie, F. (2008). E-learning and social networking handbook: Resources for higher education. Routledge.

Noori, A. Q., Orfan, S. N., Akramy, S. A., & Hashemi, A. (2022). The use of social media in EFL learning and teaching in higher education of Afghanistan. Cogent Social Sciences, 8(1), Article 2027613. https://doi.org/10.1080/23311886.2022.2027613

Ractham, P., & Firpo, D. (2011). Using social networking technology to enhance learning in higher education: A case study using Facebook. In Proceedings of the 44th Hawaii International Conference on System Sciences (pp. 1–10). IEEE. https://doi.org/10.1109/HICSS.2011.479

Roblyer, M. D., McDaniel, M., Webb, M., Herman, J., & Witty, J. V. (2010). Findings on Facebook in higher education: A comparison of college faculty and student uses and perceptions of social networking sites. The Internet and Higher Education, 13(3), 134–140. https://doi.org/10.1016/j.iheduc.2010.03.002

Stachowiak, B. (2014). The presence of Polish academics on social networking websites for academics, using the example of employees of Nicolaus Copernicus University. Universal Journal of Educational Research, 2(1), 64–68.

Surji, H. K., & Surji, A. L. (2024). The effect of social networks on freshmen students of the education faculty: A comparative study of the 2016 and 2022 academic year. International Journal of Social Sciences & Educational Studies, 11(2), 62–74. https://doi.org/10.23918/ijsses.v11i2p62

Tiryakioglu, F., & Erzurum, F. (2011). Use of social networks as an education tool. Contemporary Educational Technology, 2(2), 135–150.

Ubaedillah, U., Pratiwi, D. I., Huda, S. T., & Kurniawan, D. A. (2021). An exploratory study of English teachers: The use of social media for teaching English on distance learning. IJELTAL (Indonesian Journal of English Language Teaching and Applied Linguistics), 5(2), 361–372. https://doi.org/10.21093/ijeltal.v5i2.779

Umoh, U. E., & Etuk, E. N. (2016). Students’ involvement in social networking and attitudes towards its integration into teaching. International Education Studies, 9(9), 250–260. https://doi.org/10.5539/ies.v9n9p250

Yousef Zaidieh, A. J. (2012). The use of social networking in education: Challenges and opportunities. World of Computer Science and Information Technology Journal (WCSIT), 2(1), 18–21

مطالعات بین رشته ای در آموزش

ماهیت و کاربرد شبکه‌های اجتماعی در فرآیند آموزش از دیدگاه استادان: یک پژوهش کیفی

مراجع

مراجع

دوره 4، شماره 2 - شماره پیاپی 11
شهریور 1404
صفحه 33-58

ماهیت و کاربرد شبکه‌های اجتماعی در فرآیند آموزش از دیدگاه استادان: یک پژوهش کیفی

مراجع

مراجع

دوره 4، شماره 2 - شماره پیاپی 11شهریور 1404صفحه 33-58

دوره 4، شماره 2 - شماره پیاپی 11
شهریور 1404
صفحه 33-58